جغرافیۀ دهمرده

دهمرده گلزار که توسط کوهای بلند احاطه گردیده است در انتهای  جنوب غربی جاغوری بزرگ روی عرض البلد32.8667 و طول البلد 67.40 قرار داشته است،که از طرف شمال با پاطو(هزاره نشین)،غرب با ارغنداب،جنوب با گوهار یا گوار و از طرف شرق با رسنه که همگی پشتو صحبت میکنند هم مرزمیباشد.گر چه مساحت ان بدروستی معلوم نیست، اما شاید 50 تا 60 کیلومترمربع وسعت داشته باشد. دهمرده دارای  چهار فصل بوده که سه فصل آن تقریباً آب و هوای معتدل ولی زمستان نسبتاً سرد دارد.مناسب بودن آب و هوای معتدل امکان کشت و زرع انواع و اقسام مختلف غله جات و درختان مثمر و غیر مثمررا فرا هم نموده است.مرکز دهمرده نسبتاً هموار و اطراف آ نرا کوه های بلند که در حقیقت دیوارهای حفاظتی محسوب میشود،احاطه کرده است.البته این کوه ها ی دیواری، مرزهای دهمرده را تعین نکرده،بلکه چندین لایه کوه های دیگری که جزء قلمرو دهمرده میباشد در اطراف آنها قرار گرفته است.


جمعیت فعلی و ساکن در دهمرده  بین 3،500 تا 4،000  نفرکه تقریباً 400 خانواده را تشکیل داده،تخمین زده شده است. گرچه بیشتر این خانواده ها در مرکز دهمرده زندگی میکند؛ولی جمعیت چشم گیری مردم دهمرده  در قریه های قرقول ، راش که در شمال و شمال غرب وقریه های  پس کوتل وچاوکه در جنوب موقعیت دارد، ساکن هستند.


 شغل اصلی مردم دهمرده دهقانی  بوده و محصولات عمده آنها عبارتند از:بادام،زردالو،سیب،شفتالو،توت،انگور،گندم،جواری،جو،کچالو،شغلم و غیره.سالانه چندین تن محصولات دهقانی و کشاورزی این منطقه که عمده ترین آنها را بادام،هسته ، ِکشته( که محصول زرد آلواست) و غیره تشکیل میدهد؛به بیرون صادرو در مقابل:گندم،پوشاک ودیگر آشیای مورد نیاز وارد میگردد.صنایع دستی از قبیل فرش (گلیم و یا پلاس) و انواع مختلف دست دوخت ها ی دیگر را نیزمیتوان از محصولات عمده دهمرده بر شمرد.  پرورش حیوانات اهلی از قبیل:گوسفند،بزو غیره نیز در اینجا رایج میباشد.البته نگهداری و پرورش مواشی و چار پایان به شکل گسترده نبوده،بلکه فقط جهت رفع نیاز مندی های خانواده  از آنها نگهداری میشود.
کوه های اطراف دهمرده نیز خانه و آشیانه خوبی برای حیوانات  وحشی چون: آهو،بز،گرگ،شغال،روباه،خر گوش و غیره میباشد؛ همچینین پرندگان مختلف از جمله کبک که دوست داشتنی ترین پرنده در منطقه بوده و به قیمت گزاف فروخته میشود، موجود میباشد.در دسترس بودن اسلحه،ندانستن اهمیت حیوانات وحشی و نبود قانون، این حیوانات را در معرض انقراض قرار داده که متاسفانه  تا حالاچندین نوع آنها از جمله:خرس و پلنگ را که گفته میشد در اینجا زندگی میکردند، کاملاً نابود شده است.اگر توجه صورت نگیرد و مردم دست از شکار بی مورد نگیرد،آهو ها و بز های که تعداد آنها شاید از چند تا تجاوز نکند نیز به زودی منقرض خواهد شد.


در دهمرده  بازار  که نیاز مندهای مردم را به خوبی بر طرف میکند،وجود دارد.این بازار که در قلب دهمرده قرار گرفته است؛ دارای صد ها دکان از قبیل پارجه فروشی،خوراکه فروشی،بقالی،دوا خانه،نجاری و آهنگری میباشد.دو تا زیارت که  کل مردم جاغوری در باره آنها یا شینیده و یا از نزدیک دیده است ،در دهمرده قرار دارد.این زیارتها که یکی در وسط موقعیت داشته بنام زیارت "سید جلال یا زیا رت  کته" و دیگری که در انتهای دهمرده در قریه زرد سنگ است بنام زیارت"زرد سنگ و یا زیا رت ریزه"یاد میشود.این زیارتها هر ساله زایرین زیادی را  از نقاط  مختلف جاغوری و مناطق پشتون نشین به اینجا جمع میکند.کرامت های زیادی در باره این زیارتها نقل شده است.از جمله اینکه زیارت "سید جلال"  در دفاع ازمردم ودفاع این سر زمین در سال 1369 بر علیه دشمن افراد مسلح با یونیفرم سفید را درهنگام نبرد جهت کمک وهمکاری با  مردم دهمرده در سنگرمی فرستاد.از زیارت زرد سنگ بیشتر به عنوان داکتر مورد استقبال قرار گرفته و گفته میشود که در علاج کسانیکه سنگ کلیه دارد،اثر گزار میباشد.          

علت نام گذاری دهمرده به دهمرده،

اینکه چرا دهمرده،دهمرده نام گذاشته شده است به طور دقیق معلم نیست.
دو نظریه به شکل شفاهی یا زبان به زبان از نسل به نسل تا به امروز نقل شده است.
اگر هر کدام این نظرات را اساس و علت نام گذاری این سر زمین قرار دهیم شاید از حقیقت دور نرفته باشیم و  هر دو نظریه قابل قبول خواهد بود.

نظر اول این است که چون ما مردم دهمرد از ده قبیله هستیم،لذا اینجا  دهمرده نام گذاری شده است.
چیزی که خیلی‌  برای همه مردم این سر زمین معلوم و آشکار است،این است که ساکنین دهمرد مربوط به ده (۱۰) خانواده  که در دهمرده به (خانه واری یا خنواری) معروف است،میباشد.که این خنواریها نظر به بزرگی‌ جمعیت به ترتیب ذیل میباشد:امور،دورو،وفا،دلی‌،دولت جم،راضی‌،خوشداد،بسمنی،اهنگر و خریده.اگر معیار همین ده خانواده یا خنواری را  قرار   داده  و واژه دهمرده را مرکب از:ده+مرد+ه که در گویش جاغوری ردیف (است)است،بدانیم این نظریه را میپذیریم که علت نام گذاری اینجا بر مبنای همین ده خانواده بوده و این ده‌‌(۱۰) مرد سر پرست و نماینده فامیلی خود بوده است.

نظر دوم این است که مردم دهمرده از نظر تقسیمات قبیله که در بین هزارها است مربوط به همین قبیلهمیباشد،از اینکه این قبیله در اینجا ساکن شده است محل سکونت‌شان را نیز به همین نام،نام گذاری کرده و این محل به همین نام نسبت داده شده است.که البته این هم به دور از واقعیت نیست.

ما جمعیت بزرگ به همین نام در سنگ ماشه که مرکز جاغوری میباشد  و در نقاط مختلف دیگه جاغوری داریم. (گفت میشود که بهسود نیز جمعیت بزرگ را به همین نام در دامن خود پرورد است). این مردم که در دهمرده گلزار معروف بهدهمرده سنگ ماشه میباشد  بیشتر در قریه‌های نزدیک به بازار سنگ ماشه از قبیل ممدک،چال،ناله،منتکا و غیره زندگی میکند.دهمرده گلزار با این مردم روابط دوستانه و صمیمی‌ داشته و در شادی،خوشهالیها و مشکلات هم دیگر با  هم دیگر شریک میباشد.یکی‌ از کمک‌های را که گلزاریها همیشه از برادران جاغوری ش به یاد خواهد داشت کمکی‌ سال ۱۳۶۹ در جنگ به هم سایه گانش است.روابط گلزاریها با مردم دهمرده سنگماشه با وجود اینکه از هم دیگر خیلی‌ فاصله دارد، تا جایی‌  صمیمی‌ و نزدیک است که در عروسی‌ و مراسم فاتحه خوانی همدیگر شرکت می‌نماید.که داشتن چنین ارتباط‌ها و دادو ستد‌های نزدیک نشان دهنده ارتباط خونی نزدیک  بین آنها است.
اگر واقعا این  همکاریها، دادو ستد‌ها را معیار قرار دهیم به آسانی میپذیریم که علت نام گذاری دهمرده همین بوده است.یعنی‌ اینکه  این مردم چون با مردم دهمرده جاغوری از یک ریشه و نسب است و این ریشه و نسب به همین نام مسما بوده است،پس اینجا به همین نام مشهور شده است.

چه نظر اول درست باشد یا دوم در هر صورت مردم این سر زمین یکی‌ از مردمان با عزّت و پر افتخاری جاغوری بودهو با غرور کامل خود را با این هویت معرفی میکند.
البته دهمردگان هیچ وقت واژه دهمرده را تنها استفاده نمیکند،بلکه کلمه گلزار همیشه یک صفت خوب،در خور شان،واقعی و حقیقی‌ برای دهمرده میباشد.اکثر مردم دهمرده اسم دومی‌شان را گلزاری انتخاب میکند.شاید اولین کسی‌ که از گلزاری با عنوان اسم فامیلی استفاده کرده باشد استاد بزرگ و اساس گذار لیسه شهید غلام حسن دهمرده( که در باره ایشان و لیسه خواهم نوشت)بوده باشد.

اینکه چرا گلزار من حیث صفت برای دهمرده استفاده میشود نیاز نیست فکری بکنیم.چون در موسم بهار دهمرده نه‌ تنها گول‌های درختان را بلکه انواع و اقسام گلهای لاله،بهاری،گول بیری(عروس) و ده‌ها نوع گلهای دیگر را  برای گلزاریان پرورش داده و به رخ گلزاریان میکشد.

سلام به دهمرده و دهمردگان!

سالهاست که خواب دیدار  دهمرده و دهمردگان را مبینم.هر روز تلاشم را بیشتر از دیروز می‌کنم تا زود تر به خوابم واقعیت ببخشم و  به این آرزوی دیرینم دست یازم تا من هم تکلیف و مسولیتم را ادا و در گلزار تر کردن گلزار سهم بگیرم.نمیدانم گلزار و گلزاریها در کدام روز از این پسر فراموش شدش پذیرای میکند.

تقریبا دهه میشود که من از  دیدن گلهای گلزار و استشمام نمودن بو‌های  معطر این گلها و از دیدن گلزاریها محروم هستم.واقعا نمیدانم آن روز خواهد رسید یا نه که من بتوانم از دیدن گلزار و گلزاریها یک بار دیگر  لذت ببرم.طبیعتن و حتما در این سالهائ طولانی خیلی‌ از گلزاریها،گلزار ایشان را ترک کرده و گلزار دیگر و ابدی را برای خودشان انتخاب کرده است و جایی آنها را گلزاری‌های جوان و تازه متولد  پر کرده است.گلزاری‌های که گلزار همیشگی و جاوید را انتخاب کرده است از خالق گٔل،گلزار و گلزاریها درجات علیا و برای گلزاری‌های که مسؤلیت گلزار را عهده دار شده است موفقیت،سر بلندی،آینده خوب و درخشان را استدعا دارم.

مقصود  از باز کردن این پنجره مجازی،بیشتر وصل شدن با گلزار و گلزاریها و دانستن نظرات،دیدگاه‌ها و انتقادات گلزاریها در ارتباط با گلزار است،لذا از کمک و سهم گیری همه ارادت مندان در موضوعات مختلف به آغوش باز پذیرائی میگردد.